Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын тэргүүлсэн Засгийн газар Оюутолгой төслийн хөрөнгө оруулагч буюу Рио Тинто групптэй хэлэлцээний ширээний ард суулаа. Хөрөнгө оруулалтын гэрээг өөрчлөх эрх 7 жилийн дараа нээгддэг бөгөөд өмнөх боломжоо Монголын тал ашиглаж чадаагүй юм. Тийм учраас энэ удаагийн хэлэлцээ 2019 онд Үндсэн хуульд оруулсан өөрчлөлтийн дагуу баялагтаа эзэн монгол байж чадах уу гэх маш тодорхой асуултад хариулт өгөх хариуцлагатай хэлэлцээ. Засгийн газраас хэлэлцээ хийх үндсэн зарчим, хүрэх зорилтыг тодорхойлж, тогтоолоор Ажлын хэсэг буюу Хууль зүй, дотоод хэргийн, Сангийн, Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд нарт үүрэг өгч томилжээ. Рио Тинто группээс 10 хүний бүрэлдэхүүнтэй баг Монголд ирсэн бөгөөд хэлэлцээг эцсийн байдлаар баталгаажуулах эрх мэдэл бүхий албан тушаалтнууд байгаа юм байна.
Энэ удаагийн хэлэлцээ Ерөнхий сайд Г.Занданшатар болон түүний танхимд онцгой сорилт болно. Учир нь тэрбээр 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахад 6.2 дугаар заалт буюу ... “Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордыг ашиглахдаа байгалийн баялаг ард түмний мэдэлд байх зарчимд нийцүүлэн түүний үр өгөөжийн дийлэнх нь ард түмэнд ногдож байх эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно”...гэх заалтыг санаачлан батлалцсан байдаг. Тийм учраас Г.Занданшатар өнөөдөр Оюутолгой төслийн өгөөжийн дийлэнх нь монголчуудад тэгш, шударга ногдох уу, эс ногдох уу гэдгийг шийдэх хэлэлцээг Ерөнхий сайдын хувиар удирдан орж байна. Хэлэлцээ мэдээж амаргүй өрнөх ч Үндсэн хуулийн үзэл санааг одоо л дархлах цаг.
Талууд энэ удаад 3 зүйл дээр төвлөрч ярилцана. Нэгдүгээрт, Оюутолгой төслийн зээлийн хүүг бууруулах бодит шаардлага үүссэн. Эдүгээ 11 хувиар тооцож буй зээлийн хүү хэт өндөр, Монголын талд асар хохиролтой байгаа. Энэ хэмжээг бууруулах чиглэлийг Засгийн газраас Ажлын хэсэгт өгсөн байна лээ. Энэ сарын 17-нд Moody’s агентлагаас Монгол Улсын зээлжих зэрэглэлийг нэг шат ахиулж “В1, Тогтвортой” болсныг дэлхийд зарласан. “Эс энд Пи” /S&P/ агентлагаас манай улсын зээлжих зэрэглэлийг “ВB-, Тогтвортой” болгон сайжруулснаа мэдэгдлээ. Ингэснээр манай улс “Өрийн эрсдэл өндөртэй” ангиллаас гарав. Энэ бол Оюутолгойн төслийн зээлийн 11 хувиар тооцож буй хүүг бууруулах гол хөзөр болно. Зээлийн хэт өндөр, хэт шударга бус хүүг мөнгөн дүнгээр тооцвол өдөрт 10 тэрбум төгрөгтэй тэнцэж байгаа талаар УИХ-ын зарим гишүүн ярьдаг. Тэгэхээр бууруулж чадвал тэр хэмжээгээр Монгол Улс хожно, ашиг хүртэх хугацаа наашилна.
Хоёрдугаарт, төслийн зардалд суурилсан менежментийн төлбөрийн нөхцөлийг өөрчлөх ёстой. Алдарт Дубайн гэрээгээр тохирсон энэ зарчмыг яаралтай халахгүй бол айлын тал зардлаа хэт өсгөн тооцох тусам төлбөр өндөр гарч, Монголд ирэх өгөөж багассаар байх болно. Угаасаа Дубайн гэрээ хүчингүй болсон тул талууд шинээр ярилцаж, харилцан ашигтай нөхцөл тохирох ёстой. Энд 6 хувийн шимтгэл буюу 1.5 тэрбум ам.доллартай тэнцэх хэмжээний хөрөнгийн асуудал хөндөгдөнө. Баялгийн эзэн монголчууд иймэрхүү санхүүгийн дарамт дор цаг, минутаар өрөнд унаж байгааг даруй өөрчлөх нь шударга ёсонд нийцнэ. Оюутолгойн гүний уурхайг ашиглалтад оруулснаар Монгол Улс гадаад талдаа хөрөнгө оруулагч нарт итгэл төрүүлсэн нь манай талд ашигтай нөхцөл болно.
Гуравдугаарт, Оюутолгой төслийн засаглалыг сайжруулах, Монголын эрх ашгийг хамгаалах төлөөллийг нэмэгдүүлэх, үндэсний аюулгүй байдалд хохиролтой шийдвэрт хориг тавих эрхтэй болох зэрэг багтана. Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын ажлын хэсэгт өгсөн үүрэг, хэлэлцээнд тавих гол нөхцөлийг том зургаар нь дүгнэвэл Оюутолгой төслөөс Монголын талын хүртэх үр өгөөжийг 50+ хувьд хүргэх гэж ойлгож болно. Гэрээг анх байгуулахдаа ийм тохиролцоо хийсэн гэх боловч өнөөдөр монголчуудад ирэх өгөөж 20 гаруй хувь руу унаж, тохиролцсон нөхцөл илтэд дордчихоод байгаа юм. Төслийн нийт өгөөжийн дийлэнх буюу 50+ Монгол Улсад ногдох нь Үндсэн хуулийн 6.2-ын баялгийн өгөөжийн дийлэнх нь монголчуудад ногдох үзэл санаанд бүрнээ нийцнэ. Энгийнээр илэрхийлбэл уул уурхайн салбараас олж буй орлого Үндэсний баялгийн сангаар дамжиж өрх бүрийн үүдээр орно. Хожил бүгдийнх.
