УИХ-аас Монгол хэлний тухай хуулийг батлаад 10 жил өнгөрчээ. Энэ хуулиар хос хэлний хөтөлбөр боловсруулан хэрэгжүүлэх үүргийг төрийн захиргааны төв байгууллага буюу Боловсролын яаманд үүрэг болгосон ч нэгэн арван улиран өнгөрсөн ч энэ үүргээ умартжээ. Санаатай мартсан уу, санаандгүй орхисон уу бүү мэд. Ямартай ч хуулийг хэрэгжилт 10 жил гацсан гэхүү, царцсан гэж нэрлэмээр хариуцлагагүй байдал ноёлсон. Үндсэн хуулийн 8-р зүйлийн 2-т тов тодорхой батаглгаажуулснаар “Үндэсний цөөнх эх хэлээрээ харилцах, суралцах, соёл урлаг, шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа явуулах эрхийг үл хөндөнө” хэмээн заажээ. Хүүхдийн эрхийн конвенцод ч үндэсний цөөнх эх хэлээрээ ярих, соёлоо дагахад саад тавьж болохгүй хэмээн заасныг Монгол Улс хуль тогтоомжоороо хүлээн зөвшөөрч баталгаажуулсныг сануулах учиртай.
Үндэсний цөөнх болсон казахууд, тува нар оршин суудаг Баян-Өлгий аймаг Элсэлтийн ерөнхий шалгалт (ЭЕШ)-ын дүнгээр сүүлийн гурван жил дараалан сүүл мушгисан нь нийгмийн сүлжээнд нэлээн дуулиан шуугиан тарьсаар ирсэн. Гэвч энэ бол хүүхдүүдийн буруу биш, салбарын зарим салан баавгай шиг түшмэдийн хариуцлагагүй, болчимгүй үйлдэл, эс үйлдлээс эхтэй гэдгийг шударгаар хэлэх ёстой. Жишээ дурдъя. 2023-2024 оны хичээлийн жилд Баян-Өлгий аймагт 1620 хүүхэд 12-р анги төгссөнөөс өмнөх жилийн хүүхдүүдтэй нийлээд 914 хүүхэд ЭЕШ-д бүртгүүлсэн нь боловсролын салбарт ялгаварлан гадуурхах явдал газар авсны нотолгоо болсныг ХЭҮК гомдол, мэдээллийн мөрөөр тухай бүрд нь тогтоож, хамгийн сүүлд салбарын яаманд 2025 оны 1-р сарын 14-нд шаардлага хүргүүлсэн баримт байна.
Сүүлийн 10 жилд боловсролын салбарт улс төрийн шалтгаанаар олон сайд солигдож, удирдлагын хувьд хамгийн тогтворгүй байсан нь үнэн. Улс төрийн намууд Боловсролын яамыг бие биедээ найр тавин наймаалцдаг болсны, бодлого тогтворгүй савласны гор нь ингэж гарч байгаа хэрэг. Хамгийн аюултай нь үндэсний цөөнхийнхөө сурч, боловсрох эрхийг хөсөрдүүлэх шалтгаан болдог нь жигшим. Гэгээрлийн салбарт улс төр сүүдрээ тусгах бүрд хүүхэд багачуудын, тэр дундаа үндэсний цөөнхийн эрх ноцтой зөрчигддөг гэдгийг энэ бодит жишээ бэлхнээ харуулж байгааг одоо хаа хаанаа ойлгох болжээ. Казах, тува нар эх хэлээ эзэмшихээс гадна монгол хэл сурах, ярих эрх нь хангагдаагүй учраас хөгжих, боловсрох олон олон боломжоос 10 жилийн турш гээгдсээр ирсэн нь хамгийн том гарз хохирол юм.
Хүүхдийн сурч, боловсрох эрхийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдэх эрх хэнд ч байхгүй. Хүний амьдралд 10 жил гэдэг асар их хугацаа. Алдагдсан боломжийг тооцвол ямар аймшигтай дүр зураг харагдах бол. Томруулж харвал олон улсын өмнө гэрээ, конвенцоор хүлээсэн үүргээ Монгол Улс биелүүлээгүй том толгойлжээ. Өнгөрсөн хугацаанд Хүний эрхийн үндэсний комисс 2017 оноос хүний эрхийн энэ зөрчлийг үндсэн илтгэлдээ байнга тусгаж, олон улсын байгууллагууд, орон нутгийн удирдлагууд, салбарын яамны шударга түшмэд үндэсний цөөнхийн хагас эрхийг бүтэн болгохын төлөө зогсолтгүй зүтгэсээр ирсний үр дүн одооноос бодитоор гарч эхэлж байна. Маш сайн мэдээ, бас маш сайн жишиг. Боловсролын яамнаас Хос хэлний хөтөлбөр, аргачлалыг боловсруулж, үндэсний цөөнхийн сурч, боловсрох эрхийг хангах алхмуудыг ХЭҮК-оос хамгийн сүүлд 2025 оны 1-р сард шаардлага өгснөөс хойш хэрэгжүүлж эхэлжээ. Ирэх хичээлийн жилээс Өлгийн багачууд хос хэлний хөтөлбөртөө хамрагдаад эхэлнэ гэсэн сайн мэдээтэй. Үндэсний цөөнхийн 10 жил зөрчигдсөн эрх одооноос л бүтэн боллоо.
сэтгүүлч Б.ТҮВШИНТӨГС
