Монголчууд Хорезмыг байлдан дагуулсан аян дайнаас буцах замдаа Эрчис мөрний эрэгт зусаж, Их Монгол Улсын ноёдын хуралдай хуралдуулан өргөн дэлгэр найр хийж, цэргийн уралдаан зохион байгуулжээ. Хуралдайн үеэр Чингис хааны дүү Хавт Хасарын хүү Есүнгэ мэргэн 335 алд газарт бай харван оножээ. Түүний энэхүү хосгүй мэргэн харвасан алдрыг нь дуурсган хөшөө босгосон нь хожим “Чингисийн чулууны бичиг” хэмээн алдаршсан юм.
Уг дурсгалт бичгийн 800 жилийн ой энэ онд тохиож буй. Ойн хүрээнд БНХАУ-ын Бээжин хотноо Хятадын Монгол хэл, бичгийн нийгэмлэг, Өвөрмонголын их сургуулийн Монгол судлалын дээд сургууль хамтран Эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулжээ. Уг хуралд Монгол Улсаас МУИС-ийн дэд захирал, профессор Д.Заяабаатар тэргүүтэй төлөөлөгчид оролцсон байна.
Энэ түүхийн дурсгалт бүтээлийг Оросын түүхч, Сибирь судлаач Григорий Спасский /1783-1864/ Монголын эзэнт гүрний үед Есүнгэгийн сууж асан Хархираа хотын тууриас олсон тухай “Сибирский вестник” сэтгүүлд 1818 онд анх тайлбарлан бичжээ. Улмаар 5 мөр, 21 үг бүхий уг гэрэлт хөшөөг Нэрчүүгийн чулууны үйлдвэрт хүргэж, 1832 онд Петербург хотноо шилжүүлж, олон нийтэд дэлгэн үзүүлжээ.
202 см өндөр, 74 см өргөн, 22 см зузаантай уг гэрэлт хөшөөн дээр “Чинггис хан-и сартагул иргэн дагулижу багужу хамуг монггол улус-ун нойод-и буга сочигай хуригсан-дур Есүнггэ ононодур-ун гурбан загуда гучин табун алдас-дур ондудла-га” хэмээн 21 үгийг таван мөрөөр монгол бичгээр ухаж сийлсэн байдаг. ОХУ-ын Эрмитаж музейн захирал Михаил Пиотровский Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийг ОХУ-д айлчлах үеэр “Чингисийн чулууны бичиг” дурсгалын хуулбарыг гардуулан өгсөн билээ.
