Монгол Улсад жилдээ 400 гаруй эмэгтэй умайн хүзүүний хорт хавдраар оношлогдож, бүс нутагтаа энэ төрлийн өвчлөлөөр тэргүүлж байна. Хавдрын шалтгаан нь Хүний Папиллома Вирус (ХПВ) юм. Уг вирусийн халдвараас урьдчилан сэргийлэх гол арга нь вакцинжуулалт. Дэлхийн 120 гаруй оронд хүний папиллома вирусийн эсрэг вакцинжуулалт амжилттай хэрэгжиж байгаа аж.
Харин манай улс 2012 онд 12-15 насны 10,000 гаруй охинд хүний папиллома вирусийн эсрэг вакцинжуулалтыг анх эхлүүлж байсан боловч тухайн үед вакцин эсэргүүцэгчдээс шалтгаалан уг хөтөлбөр зогссон билээ. Ингэснээр бид 10 жилийн хугацаа алдаж, 4,000 гаруй эмэгтэйг, ээжийг сэргийлж болох хавдраас амь насыг нь аврах боломжийг алдсан гэсэн үг. ХПВ-ийн вакцинжуулалт амжилтгүй хэрэгжсэн цөөн хэдэн орны дотор Монгол Улс жишээ болж дурдагддаг нь харамсалтай гэдгийг "Хавдрын үндэсний зөвлөл" ТББ-ын үүсгэн байгуулагч, Анагаах ухааны доктор Б.Цэцэгсайхан ярьж байна.
Умайн хүзүүний хорт хавдраас урьдчилан сэргийлэх боломж ба вакцинжуулалтын талаар түүнтэй үргэлжлүүлэн ярилцсанаа хүргэж байна.
-Дэлхийн хэмжээнд болон Монгол Улсад умайн хүзүүний хорт хавдрын өвчлөл ямар нөхцөл байдалтай байгаа вэ?
-2018 оны байдлаар дэлхийн хэмжээнд жилд 570,000 эмэгтэй умайн хүзүүний хавдраар оношлогдож байсан бол 2030 он гэхэд 700,000 болж өсөх таамаглалтай байна. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын судалгаагаар 2018 онд 311,000 эмэгтэй умайн хүзүүний хавдраар нас барсан харамсалтай мэдээлэл байгаа бол 2030 онд 400,000 хүрч өсөх дүр зурагтай байгаа юм.
Дэлхийн хэмжээнд умайн хүзүүний хавдрын өвчлөл нэмэгдэх төлөвтэй байгаа учраас яаралтай хариу арга хэмжээ авах хэрэгцээтэй байна. Өвчлөлийн дийлэнх хувь нь Африкийн орнууд болон Азийн зарим улсад тохиолдсон хэвээр байгаа. Харин өндөр хөгжилтэй улс орнуудад умайн хүзүүний хавдрын өвчлөл буурч байна.
-Умайн хүзүүний хавдрын өвчлөлийг бууруулахын тулд улс орнууд далайцтай ямар арга хэмжээ авч байна?
-ДЭМБ-аас умайн хүзүүний хавдрыг устгах 90-70-90 гэсэн том зорилтыг дэвшүүлсэн. Тодруулбал, 2030 он гэхэд улс орнууд охидын 90 хувийг умайн хүзүүний хавдраас сэргийлэх вакцинд, эмэгтэйчүүдийн 70 хувийг ХПВ илрүүлэх шинжилгээнд, оношилсон эмэгтэйчүүдийн 90 хувийг эмчилгээнд бүрэн хамруулахыг зорьж байгаа.
Өөрөөр хэлбэл, урьдчилан сэргийлэх вакцин хийх, эрт илрүүлэх, эрт эмчлэх зэрэг цогц арга хэмжээ авбал энэ хавдрыг устгах боломжтой.
Улс орнууд дотроос Австрали умайн хүзүүний хавдрыг бүрэн устгасан дэлхийн хамгийн анхны улс болох зорилтыг дэвшүүлж, маш амжилттай явж байна. Тус улс хүн амынхаа дунд папиллома вирусийн эсрэг вакциныг хийгээд 15 жил болж, ХПВ-ийн халдвар огцом буурсан. Үүнийгээ дагаад Австралид умайн хүзүүний хавдар маш ховор бүртгэгддэг болсон.
-Швейцар улсын Женев хотод “Хавдрын дэлхийн их хурал 2022” өнгөрсөн сард боллоо. Энэ үеэр салбарынхан тулгамдаж буй асуудал, гарц шийдлээ хэлэлцсэн байх?
-Дэлхийн хавдрын олон улсын хурлын хамгийн гол сэдвийн нэг нь "Умайн хүзүүний хорт хавдар"-ын асуудал байлаа. Өмнө нь дэлхий нийтээрээ ямар нэгэн хавдрыг бүрэн устгана гэсэн зорилтыг хэзээ ч тавьж байгаагүй. ДЭМБ-аас 2018 онд умайн хүзүүний хавдрыг устгана гэсэн том зорилтыг тавьсан. 2030 он гэхэд хүрэх зорилтынхоо хаана явна, улс орнууд ганц ганцаараа бус, хамтын хүчээр хэрхэн хурдасгах вэ гэдэг асуудлыг ярилцсан.
Үүнд дорвитой арга хэмжээ авахгүй бол 2030 оны зорилтдоо хүрч чадахгүй дүр зураг харагдаж байна. Харин сүүлийн жилүүдэд цар тахлыг үл харгалзан Африкийн нэлээд орнууд ХПВ-ийн вакцинжуулалтыг охидынхоо 90 хувьд хийж, эрт оношилгоонд ХПВ илрүүлэх арга нэвтрүүлж, маш сайн ажиллаж байгаа талаар амжилтаа хуваалцсан нь анхаарал татаж байв.
-Умайн хүзүүний хорт хавдраас сэргийлэх гол арга бол вакцинжуулалт гэдгийг ДЭМБ-аас зөвлөж байгаа. Энэ вакциныг хэдэн насныханд хийвэл тохиромжтой гэж үздэг вэ?
-Умайн хүзүүний хорт хавдрын гол шалтгаан нь бэлгийн замаар дамжиж халдварладаг хүний папиллома вирус байдаг. Ихэнх хүмүүс амьдралынхаа явцад хүний папиллома вирусийн халдвар авсан байдаг гэж үздэг. Үүнээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд энэ вирусийн эсрэг вакциныг 9-14 насанд хийх нь илүү тохиромжтой хэмээн үздэг.
2007 оноос эхлэн ХПВ-ийн эсрэг вакцин зөвшөөрөгдөж, 15 жилийн хугацаанд хэдэн сая хүн энэ вакциныг хийлгэсэн. Одоогоор дэлхийн 119 орон буюу ДЭМБ-ын гишүүн орнуудын 60 орчим хувь нь вакциныг дархлаажуулалтын үндэсний товлолдоо оруулж охиддоо хийж байна. Харин өндөр хөгжилтэй 30 гаруй орон тус вакцинд зөвхөн охид биш, хөвгүүдээ бас хамруулж байна. Учир нь энэ вакцин зөвхөн умайн хүзүүний хавдраас сэргийлэх бус ХПВ-ээр үүсгэгддэг бусад төрлийн хавдраас сэргийлдэг. Өөрөөр хэлбэл, gender neutral буюу хүйс харгалзахгүй, эрэгтэй, эмэгтэй аль аль хүйсийн хүмүүст хийж байна.
