Цаасан дээр бүртгэлтэй ч “цасан дээр мөргүй” намууд
Монгол Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчийн хуралдаан 2022 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд болохоор товлогджээ. Уг хуралдаанаар Их Монгол засахуй ухаан нам, Сайн ардчилсан иргэдийн нэгдсэн намын тус тус үүсгэн байгуулсныг улсын бүртгэлд бүртгүүлэх тухай хүсэлтүүдийг хэлэлцэх юм байна. Ийнхүү Монгол Улсад 37, 38 дахь улс төрийн нам байгуулагдахаар дуншиж байгаа ажээ. УИХ-ын ээлжит сонгуулийн жилийн өмнө улс төрийн намууд шинээр байгуулагддаг жишгийг тооцвол тун удахгүй ирэх онд Монголд 40 дэх нам мэндлэх бизээ. 1990 онд олон намын тогтолцоонд шилжсэнээс хойш манай улсад 40 гаруй улс төрийн нам байгуулагдсанаас 10 гаруй нам татан буугдаж, бусад намтай нэгджээ. Гэсэн хэдий ч эдгээр намаас орчин үеийн улс төрийн намын шаардлага хангахуйц төлөвшсөн нам тун цөөхөн байна. 1992 оны шинэ Үндсэн хуулиас хойш нийт УИХ, Орон нутаг, Ерөнхийлөгчийн нийт 22 сонгууль болж өнгөрсөн. Эдгээр сонгуульд МАН, АН-аас гадна ердөө 5 улс төрийн нам л суудал авсан байдаг. Нэлээд олон нам Улсын дээд шүүхэд бүртгэгдсэн төдий байгаа болохоос биш улс төрийн идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаггүй.
Анх байгуулагдаж, үүсгэн байгуулах хурлаа хийснээс хойш дахиж хуралдаагүй, үйл ажиллагаа нь үндсэндээ зогсонги байдалтай нам ч нэг бус байна. Намын дарга нь гишүүддээ тайлангаа тавиагүй, их хурлаа зарлаагүй тохиолдол ч бий. Тэр байтугай улс төрийн намын төлөөллүүдийг бүгдийг нь урьж хуулийн төслийн хэлэлцүүлэг хийх гэсэн боловч гурав, дөрвөн нам хаана бүртгэлтэй, хэнд тамга тэмдэг нь явдаг эсэх тодорхойгүй, огт олддоггүй намууд ч УДШ-д бүртгэлтэй байсаар байна. Тиймээс улс төрийн намын нийгэмд гүйцэтгэх үүргээ хангалтгүй биелүүлсэн, мөн санхүүгийн хувьд зөрчил гаргасан, санхүүгийн тайлангаа хугацаандаа өгөөгүй, олон нийтэд санхүүгийн асуудлаа тайлагнаагүй тохиолдолд тухайн намын статусыг бууруулах зохицуулалтыг Улс төрийн намын тухай хуулийн төсөлд оруулжээ.
Уг хуулийн төсөлд туссан зохицуулалтуудаас дурдвал, хэрэв тухайн нам дараалсан зургаан жилийн хугацаанд УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшүүлэн оролцоогүй бол намын статусыг нь бууруулж, идэвхгүй гэдэг ангилал руу оруулдаг болно. Мөн санхүүгийн хариуцлага алдсан буюу санхүүгийн үйл ажиллагааны тайланг хоёр жил дараалан СЕХ-нд ирүүлээгүй бол мөн идэвхгүй ангилалд оруулна. Түүнчлэн намын удирдах дээд байгууллага юм уу төлөөллийн байгууллагын хурлаа таван жилийн хугацаанд зохион байгуулаагүй бол мөн идэвхгүй ангилалд оруулна. Хуулийн шаардлагад нийцээгүй улс төрийн намыг идэвхгүй ангилалд оруулснаар тухайн намаас нэр дэвшигчид бие даагч гэсэн статустайгаар сонгуульд оролцох юм. Тухайн идэвхгүй ангилалд орсон нам хоёр жилийн хугацаанд дээр дурдсан гурван төрлийн зөрчлөө засвал буцаад намын нэр дээрээсээ сонгуульд нэр дэвшүүлэх, идэвхгүй ангиллаас гарах боломжтой болох аж.
Төрийн тэргүүний ширээн дээр гацсан төсөл буюу хүлээлт
Улс төрийн намын тухай хуулийг 1990 онд анх баталж, 2005 онд шинэчлэн найруулснаас хойш 17 жил “гар хүрээгүй” байгаа. Хууль санаачлах эрх бүхий субъектүүд 2011 оноос хойш дөрөв таван төсөл боловсруулж, өргөн барьж байсан ч УИХ-ын босго давж чадаагүй. 2017 онд УИХ-ын даргын захирамжаар Улс төрийн намын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг боловсруулах ажлын хэсгийг байгуулснаар энэ ажил гацаанаас гарсан гэж тухайн үед мэдэгдэж байв. УИХ-ын гишүүн, УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга С.Бямбацогт уг ажлын хэсгийг ахалж байв. Хуулийн төслийг боловсруулах дэд ажлын хэсэгт туршлагатай эрдэмтэн, судлаачид ажиллаж, шинжлэх ухааны судалгаанууд хийж, хэд хэдэн удаагийн нээлттэй хэлэлцүүлэг зохион байгуулсан байдаг. Уг ажлын хэсэг Улс төрийн намын тухай хуулийг шинэчлэн найруулахаас гадна Улс төрийн намын санхүүжилтийн тухай хуулийн төслийг шинээр боловсруулсан аж. Өөрөөр хэлбэл 1990 онд олон намын тогтолцоо бий болсноос хойших 30 жилд улс төрийн намуудын үйл ажиллагаа, зохион байгуулалттай холбоотой бүхий л харилцааг ганцхан Улс төрийн намын тухай хуулиар л зохицуулж ирсэн бол энэ удаа намуудын санхүүжилтийг тусгай хуулиар зохицуулах нь зүйтэй гэж үзсэн байдаг. 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн дараа шинэ парламентад Улс төрийн намын тухай хуулийн төслийг боловсруулах, хэлэлцэх үүрэг автоматаар шилжиж, УИХ-ын гишүүн Ц.Мөнхцэцэг хуулийн ажлын хэсгийг ахалж ажиллажээ.
Улс төрийн намын шинэчлэл бол улс төрийн намууд, иргэний нийгмийн зөвшилцлийн үр дүнд хийх ёстой чухал асуудал. Тийм учраас төрийн тэргүүн, Монголын ард түмний эв нэгдлийг илэрхийлэгчийн хувьд Ерөнхийлөгч улс төрийн намын шинэчлэлийг дэмжин Улс төрийн намын тухай хуулийн төслийг өргөн барихаар болсон. Ерөнхийлөгчийн ширээн дээр хэднийнэ очмон уг хуулийн төслийг өнгөрсөн хаврын чуулганд өргөн барих байх гэсэн олон нийтийн хүлээлт байсан ч талаар болсон. Намрын чуулганы хугацаанд өргөн барих эсэх эргэлзээтэй. Тиймээс ирэх оны хаврын чуулганыг л хүлээх хэрэгтэй болж байна. Ирэх онд Улс төрийн намын тухай хуулиа шинэчлэн баталчих юм бол Г.Занданшатарын удирдсан УИХ-ын том гавьяа тэр болно. 2024 оны УИХ-ын ээлжит сонгууль цоо шинэ тогтолцоо, хэлбэр, агуулгаар явагдаж, парламентын шинэчлэл, өөрчлөлтийг жинхэнэ утгаар нь авчрах болов уу.
Үндсэн хууль дахь улс төрийн намын тухай зохицуулалт
Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөд улс төрийн намын талаарх заалтуудыг анх удаа тусган баталсан нь эрх зүйн хувьд томоохон ахиц дэвшил гэж болно.
Дэлхийн 121 улс Үндсэн хуулиар улс төрийн намыг байгуулах болон зарчмын чиг үүрэг зохион байгуулалтыг нь зохицуулсан байдаг аж. Үүнээс 94 улс, улс төрийн намд тавигдах хязгаарлалтыг, 38 улс намуудын санхүүжилтийг Үндсэн хуулиар зохицуулдаг байна. 2019 арваннэгдүгээр сарын 14-нд батлагдсан Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр намуудын эрх зүйн орчны зохицуулалтыг дэлхий нийтийн энэ жишигт нийцүүлсэн ажээ.
Тодруулбал, улс төрийн нам Үндсэн хуульд заасны дагуу байгуулагдаж, улсын хэмжээний бодлого дэвшүүлж ажиллах, намыг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэдийн нэг хувиас доошгүй тооны иргэн эвлэлдэн нэгдэж байгуулахаар хуульчилсан. Намыг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэдийн нэг хувиас доошгүй тооны иргэн эвлэлдэн нэгдэж байгуулна гэсэн Үндсэн хуулийн 19.2 дахь заалтыг 2028 оны нэгдүгээр сарын 01-нээс дагаж мөрдөх юм. Одоо хүчин төгөлдөр мөрдөж байгаа хуулиар 801-ээс доошгүй гишүүнтэй л бол уг намыг Улсын дээд шүүх бүртгэх боломжтой. Харин Үндсэн хуулийн дээрх шинэ заалтыг мөрдөж эхэлснээр энэ босго хэд дахин өндөрсөнө. 2016 оны УИХ-ын сонгуулиар Монгол Улсын хэмжээнд нэг сая 932 мянган сонгуулийн насны иргэн сонгогчдын нэрсийн жагсаалтад бүртгэгдэж байж. Харин 2020 оны УИХ-ын сонгуульд 2,003,969 сонгогч нэрсийн жагсаалтад бүртгэгдэж байжээ. Эдгээр сонгогчийн нэг хувийнх нь дэмжлэгийг авч байж нам байгуулна гэвэл дор хаяж 20 мянган хүн эвлэлдэн нэгдэх хэрэгтэй болно гэсэн үг.
Зургаан жилийн дараа хүн ам тодорхой хэмжээгээр өсч сонгогчдын тоо нэмэгдэнэ гэж тооцоход 2028 оноос хойш нам байгуулах гишүүнчлэлийн босго өнөөгийнхөөс наад зах нь 2.5 дахин нэмэгдэх нь. Энэ бол намууд борооны дараах мөөг шиг олширч, зарим хүн 2-3 намын батлах, тамга зэрэг өвөртлөөд явж байдаг болсон энэ үед яах аргагүй амьдралаас урган гарсан зохицуулалт гэдэгтэй олон хүн санал нийлэх байх. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд тухайн үеийн Ерөнхийлөгчийн оруулсан саналд нам байгуулах гишүүнчлэлийн босгыг 50 мянгаас дээш байхаар тусгасныг хэлэлцүүлгийн явцад сонгуулийн насны иргэдийн нэг хувь гэж шалгуур, босгыг харьцангүй зөөлрүүлсэн нь энэ юм.
Үндсэн хуульд тусгасан намтай холбоотой гурав дахь заалт нь “Намын дотоод зохион байгуулалт ардчилсан зарчимд нийцсэн, хөрөнгө, орлогын эх үүсвэр, зарцуулалт нь нийтэд ил тод байна. Намын зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны журам, санхүүжилт, төрөөс санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх нөхцөлийг хуулиар тогтооно” гэсэн томъёололтой. Энэ заалтад нийцүүлэн Улс төрийн намын санхүүжилтийн тухай хуулийн төслийг боловсруулсан болов уу. Болов уу гэсний учир нь одоогоор хуулийн төслүүдийг өргөн бариагүй, олон нийтэд танилцуулаагүй байгаа юм.
2019 онд Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг хэлэлцэх үеэр улс төрийн намуудын төлөөлөл ийнхүү уулзаж, зөвлөлдсөн юм. Одоо тэд өөрсдийн эрх зүйн орчныг шинэчлэн сайжруулахын төлөө мөн ийн дугуй ширээний ард суух цаг болжээ.
Улс төрийн намын тухай хууль яагаад чухал вэ?
Улс төрийн намын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга батлагдсанаар улс төрийн намууд судалгаанд тулгуурласан бодлогын институц болон хөгжих эрх зүйн орчин бүрдэнэ гэж улс төр судлаачид, ажиглагчид үзэж байгаа. Учир нь улс орны хөгжлийн бодлогыг боловсруулах уураг тархи, урагш тэмүүлэх түүчээ нь болж байдаг улс төрийн хүчнүүдийн эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох зорилго бүхий дээрх хуулиуд бол нэг ёсондоо намуудын “Үндсэн хууль” юм.
Улс төрийн намын тухай хууль яагаад ийм чухал вэ. Улс орны хөгжилд Үндсэн хуулиас дутахгүй үүрэгтэй вэ гэдэгт эцэст нь хариулъя. Монголд улс төрийн нам анх үүсэн байгуулагдаад 102 дахь жилийнхээ босгыг давах гэж байна. Харин дэлхий нийтэд улс төрийн нам гэдэг зүйл үүсээд 150 гаруй жил болж байгаа ажээ. Хүн төрөлхтний түүхэнд нам харьцангуй хожуу үүсэж бий болсон гэсэн үг. Төрийн эрх мэдэл нь хэмжээгүй эрх хааны гарт байдаг Йордан, Кувейт, Бутан, Оман зэрэг цөөхөн хэдэн улс орон, мөн 20-30 мянган хүн амтай жижиг арлын улсуудыг эс тооцвол дэлхийн бүх улс орон улс төрийн намуудтай.
Учир нь нам гэдэг хүн төрөлхтний дэвшилтэт ойлголт, үзэгдэл. Сонгодог утгаараа нам бол үзэл бодлоороо эвлэлдэн нэгдсэн, төрийн эрх авах зорилго бүхий хэсэг бүлэг хүмүүсийн нэгдэл, улс төрийн байгууллага. Ардчилсан улс орны төрийг ард олны үнэмлэхүй олонхын саналыг авч сонгогдсон улс төрийн хүчин буюу нам удирдан жолооддог нь жишиг болон тогтжээ. Үүнээс аливаа улс орон гажих арга үгүй. Бас үүнээс илүү оновчтой засаглалын хэлбэрийг олсон нь ч үгүй. Намаас татгалзах аваас хэн нэг дарангуйлагчийн хэмжээгүй эрх мэдэл хийгээд хугацаагүй хаанчлалд л төрийн жолоог атгуулахаас өөр сонголт байхгүй учир улс төрийн намтай байж л ардчилсан төр засаг бий болдог ажээ.
Г.СОНИНБАЯР
