Зуны сүүл сарын наран хурцхан төөнөх ч наадамчдын ая тухыг бүрдүүлж, налгар сайхан өдрүүдэд өнгөрлөө. Түүхт ой, Хангайн бүсийн хурдан морьдын уралдааныг зохион байгуулах хороо, салбар хороод, мэргэжлийн холбоо, төрийн албан хаагчид, наадмыг ивээн тэтгэгчид, хэвлэл мэдээллийн байгууллагын ажилчид, Цагдаа, Онцгойгийн алба хаагчид, Хот тохижилтын ажилтан гээд олон хүний хичээл зүтгэл, хөдөлмөрийн хүчээр наадам дөрвөн өдөр үргэлжлэв. Найман аймгийн уяачдын есөн насны 721 хурдан хүлэг хурдаа гайхуулан уралдаж, 355 харваач цэц мэргэнээ сорьсон бол үндэсний шагайн харваанд 36 багийн 312 харваач оролцлоо.
Дэлгэрмөрөний өргөн хөндийг эмжин түүх, домог амилуулан орших Шүүргийн шил, Үүдэн цахир, Дааган толгой, Дулаанхан уулын өвөр монголын шигшмэл хурдан хүлгүүдийн тоосон дунд бүртгэлзэж өнжлөө. Хээ хуаран чимэгтэй цэнхэр асарын узель морь барианы газрын үзэгчдэд мэдээлэл дамжуулан чөлөө завгүй дуугарна. Уралдаанч хүүхдүүдийн гүүглэх чимээ ойртож, наадамчдын уухайн түрлэг нэмэгдэхэд морь бариач, бүртгэгчдийг удирдан малгайн залаагаа хийсгэж, үе үе гүйн шогшох эрхэм бол эмнэг хангал сургалтын спортын мастер, улсын морь баригч, шүүгч, манлай хүлэгч Шантавын Пүрэвхүү эгч юм. Хариуцлагатай, идэвх, зүтгэлтэй хүмүүст ажил даалгах ийм л сайхандаа гэдэг мэдрэмж төрүүлэх авай.
Аймаг байгуулагдсаны 90,91 жилийн ойд зориулсан хүчит бөхийн барилдаанд Үндэсний баяр наадам зохион байгуулах хуулийн дагуу 128 бөх барилдаж Улаан-Уул сумын харьяат Улсын харцага Г.Элбэгийн хүү аймгийн начин Э.Батсуурь түрүүлж аймгийн арслан цол хүртлээ. Тосонцэнгэл сумын харьяат залуу бөх Б.Адьяасүрэн үзүүрлэж, аймгийн заан цолны болзол хангасан бол Шинэ-Идэр сумын харьяат сумын заан Алтаншагай тав давж аймгийн начин боллоо. Хангайн бүсийн хурдан морьд даншиг наадамд зориулан явуулсан хүчит 256 бөхийн барилдаанд Галт сумын харьяат Улсын өсөх идэр начин Чинчулууны Батчулуун түрүүлж, Хөвсгөл аймгийн Жаргалант сумын уугуул, Дорнод аймгийн харьяат улсын заан Д.Анар үзүүрлэлээ.
Монгол улсын өсөх идэр начин Чинчулууны Батчулуун 2006 оноос хойш бөхийн спортоор хичээллэж, Сумын наадмын дэвжээнээс эхлээд улсын наадмын дэвжээнд хүч үзэх бүрийд унасан газар, угаасан усныхаа нэртэй хамт явж, нутгийн зон олныхоо хайр хүндэтгэл дааж, Хөвсгөл хэмээн алдар нэрээ дуудуулж Улсын начин болтлоо өсөн дэвшиж байгаагаараа бахархаж байгаагаа илэрхийллээ. Хангайн бүсийн хурдан морьдын уралдаанд зориулсан 256 бөхөөс түрүүлсэндээ баяртай байна. Монгол бөхөө дээдэлдэг, бөхөд хайртай нутгийн зон олныхоо итгэлийг дааж явах болно хэмээсэн юм. Хөвсгөлчүүд өсөх идэр начингаа цаашид улам сайн барилдаж, цолоо ахиулах ерөөлийг оршоож байлаа.
Бөхийн барилдааны зохион байгуулах салбар хорооноос гадна жаяг дэгийн гэж бий. Энэ багт 53 жил хөдөлмөрлөсөн 73 настай Шинэ-Идэр сумын уугуул Баатарын Батсүх гуай аймгийн 90,91 жилийн ойн баяр, хангайн бүсийн хурдан морьдын уралдааны хүчит бөхөө засаж, зодог тайллаа. Хөвсгөл аймгийн Бүрэнтогтох сумынхаа нэрийн өмнөөс анх удаа улсын засуул хэмээх хүндтэй шагналыг хүртэж байсан хүн. Б.Батсүх гуай бөхөд сонирхолтой барилддаг байж байгаад бэртэл авсны улмаас барилдаж чадахгүй болжээ. Би бичиг үсэг гайгүй тайлагдсан хүн юм байна. Тийм болохоор Давааням арслан бөхийн гарын даа хий гэлээ. Энэ ажлыг хийхэд бөхөө үзэхэд хэцүү юм байна. Засуулыг нь л хийе гэж хэлээд 20 наснаасаа эхэлж засуул, шүүгч хийж эхэлсэн тухайгаа хуучиллаа. 53 жилийн наадмыг алгасалгүй хүчит бөхчүүдээ засаж, түүний мөрнөөс Монгол улсын арслан Х.Мөнхбаатар, Ц.Содномдорж, өсөх идэр начин Ч.Батчулуун гээд олон алдар цолтнууд төрсөн аж. Аймгийн арслан Г.Батнямыг сурагч байхаас нь эхлээд засаж, шүүсэн. Ер нь шилдэг сайн арслан, улсын цолонд хүрээгүй ч начны эрэмбэтэй хүү гэж үнэлж явдгаа хэллээ. Наадмын өмнөх өдрүүдэд засуулууд хумсаа авах, хоол хүнсээ тохируулахаас эхлээд биеэ бэлддэг. Зүгээр ч нэг наадмын өглөө ирээд зогсчихдоггүй нарийн дэг жаягууд бий талаар дурдлаа.
Монголын үндэсний шагайн харвааны ноён оргил даяар дурсагдах дархан мэргэн, спотын мастер Дорнод аймгийн Халх гол сумын уугуул С.Энхтөр наадамд хүрэлцэн ирж оролцлоо. Мөн өсвөрийн цуваа харвааны төрлийг баяр наадмын хөтөлбөрт оруулж өгсөн нь онцлог байв. Аймгийн шагай харваачид залуужиж, оноо мэргэ нь сайжирсан байгааг аймгийн Шагайн салбар хорооны нарийн бичгийн дарга, аймгийн Гоц мэргэн Т.Даваасүрэн тодорхойллоо.
Тариалан сумын Ерөнхий боловсролын сургуулийн 5-р ангийн сурагч Мөнхжаргалын Мөнхбат 6 наснаасаа эхэлж аавыгаа дагаж шагай харваж сурсан байна. Хувийн цуваа харваанд 20 сумнаас 18 сум онож түрүүлжээ. Ардын хувьсгалын 99 жилийн ой, аймаг байгуулагдсаны 89 жилийн ойн баяр наадмын насанд хүрэгчдийн цуваа харваанд мөн 20 сумнаас 19 сум онож хоёрдугаар байр эзэлж байсан. М.Мөнхбат энэ жилийн наадамд хүүхдийн цуваа харвааны төрлийг хөтөлбөртөө оруулж өгснөөр үе тэнгийн хүүхдүүдтэйгээ өрсөлдөх боломж олдсонд баяртай байна гэлээ. Энэ жилийн наадмын багийн харваан төрөлд Тариалан сумын “Тариалан” баг тамирчид тэргүүн байр, дэд байранд Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын “Түмэн түрүү” багийн харваачид, гуравдугаар байранд Шинэ-Идэр сумын “Уул-Өвгөд” баг, дөрөвдүгээр байранд Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын Уньт багийн “Асгат түрүү” багууд шалгарсан байна. М.Мөнхтөр хүү багийн харваа төрөлд тариалан сумынхаа “Тариалан” багт харван ялалтын оноог багтаа авч, багийн харваагаар бас л тэргүүлжээ.
Дундговь, Сүхбаатар, Дорноговь, Өмнөговь зэрэг олон аймгуудын наадам давхцаж байгаа ч Хөвсгөл аймагт хамгийн их сур харваач оролцлоо. Хөвсгөл аймгийн сурын холбоог 1958 онд Аймгийн мэргэн Шагдар, Шарав, Жүгдэрхүү нарын хүмүүс сурын товчоо нэрээр анх үүсгэн байгуулж байсан билээ. Ардын хувьсгалын жилүүдэд анхны эрэгтэй Монгол улсын мэргэн цолыг Г.Жүгдэрхүү гуай хүртсэн байдаг. Түүний үр хүүхдүүд аймгийн сурын салбар хороог удирдаж, дэмжиж явна. “Хөвсгөл хөгжил сан”-гийн дэмжлэгээр манай аймгийн бүх сумдад 8 нум 50 сум, 60 хасаа олгогдсноор сур харвах залуусын оролцоо нэмэгдсэн байна.
Монгол улсын мэргэн Г.Жүгдэрхүүгийн нэрэмжит шагналыг эрэгтэй, эмэгтэй хоёр харваач авлаа. Өмнө нь нэг харваачид олгодог байсан бол их ойн баярт зориулж сурын тэмцээн уралдаанд идэвх зүтгэл, санал, санаачилгатай оролцдог, сурын хөгжилд нөлөөлдөг, сураар хичээллэдэг залуустаа болон үе тэнгийхэндээ тус дэм болж явдаг гэсэн шалгуураар дамнуулан хоёр харваачид олголоо. Цаашид аймгийн сур харвааны алтан шар зурхайг өргөтгөж, тохижуулах, харваачдын чанар чансааг дээшлүүлэх, улс, аймгийн цолонд хүрэх орчинг бий болгох, харваачдын бэлтгэл сургуулилтад дэмжлэг болгож албан газар, ажил олгогч нар цалинтай чөлөө олгодог болох зэрэг асуудлыг аймгийн Гоц мэргэн Жүгдэрхүүгийн Нямдаваа энэ үеэр хөндөж ярилаа.
Сур харвааны бяцхан оролцогчдын нэг Цэцэрлэг сумын ЕБС-ийн сурагч Лхагвадоржийн Эрхэс хүүхдийн сурын харваанд тавдугаар байр эзэлжээ. Л.Эрхэс сур харваагаараа сайн бэлтгэл хийж, улсын мэргэн болох хүсэлтээ байгаагаа хэл лээ. Түүнийг биеийн тамирын багш Чулуунбаатар нь дасгалжуулж, бэлтгэл сургуулилтыг нь хангасан аж. Сур харваж сурах нь хараа хурц, тэвчээртэй болдог гэж багш хэлсэн тул дэлхийн биет бус соёлын өвийг тээгч ирээдүйн эзэд болсон найзуудыгаа сур харваж сурахыг уриалж байна гэлээ.
Хангайн бүсийн хурдан морьдын уралдаан, даншиг наадамд зургаан насны морь, сонгомол дээд, дунд, бага насны хурдан хүлгүүд будлиангүй уралдаж, барианд орлоо. Хамгийн олон айраг, түрүүг Улсын наадмын соёолон насны түрүүг авсан Галт сумын харьяат аймгийн алдарт уяач Бүдийн Отгонсэлэнгэ, Аймгийн алдарт уяач Намжилдоржийн Нацагдорж, Рашаант сумын харьяат аймгийн алдарт уяач Ц.Амарсанаа нар авч Хөвсгөл аймаг хурдны өлгий нутаг болж буйг илтгэж байна.
Нутгийн минь уул ус ивээж хурдан морьд минь айрагдлаа. Энэ наадмаас азарга, шүдлэн үрээ гурваар давхилаа. Сонгомол дунд, даага тус тус түрүүллээ. Бид багаасаа адуу малтай ойр өссөн. Рашаантын таван Амраа гэхэд андахгүй. Сая айрагдсан хүлгүүд ихэнх нь өөрийн унаган адуу. Хурдтай болно гэдэг ганц, хоёрын жилийн хөдөлмөр биш, олон жил зарцуулж байж ийм ажилтад хүрч, улсын бүсийн уралдаанаас олон айраг амслаа гэж Аймгийн алдарт уяач Ц.Амарсанаа ярилаа. Тэрбээр унаач хүүхдүүд болон хурдан хүлгүүдийн уяа сойлгыг тааруулдаг А.А уяач Б.Нямбаатар нарын бүтэн жилийн хөдөлмөр үнэлэгдэж, энэ жилийн наадам, морины уяа сойлго отголж байгааг онцоллоо.
Ардын хувьсгалын 100,101 жилийн ойд соёолон минь түрүүлж, нутгийн олноо баясгасанд уяач, эзэн хүний хувьд бахархаж байна. Хангайн бүсийн даншиг наадамд Их морь түрүүлж, шүдлэн айргийн тавд, хоёр унаган даага түрүүлж, айрагдлаа. Аав, ээж минь малчин хүмүүс. Манай удамд морь сойдог хүн байгаагүй. Би хүүхэд байхдаа хурдан морь унадаг байлаа. 1997 онд сумын баяр наадамд даага унаж айргийн тавд орж байсан. Унаач хүүхэд моринд хайртай, сонирхолтой болдог. Энэ жишгээр л морь сойх замд орсон гэж Галт сумын харьяат аймгийн Алдарт уяач Бүдийн Отгонсэлэнгэ дурссан юм.
Түрүү бөхийн хөлс зодгоо нэвт норгож, түмэн олны уухай наадмын талбай цуурайтуулж, наран жаргатал хоймор нутгийнхан хийморь хурайлж наадлаа...
Б.Гэрэлням
