Монгол улсад ус ямар үнэтэй байдаг, ашиглаж хэрэглэж буй усны тонн, литр тутамд ямар төлбөр, ямар үнэ төлж байгаагаа орон нутагт ч, төрийн ба компаниудын түвшинд ч сайн мэддэггүй бололтой. Усны үнийг мэдэхгүй бол УС-ыг яаж хамгаалж хайрлах билээ.
Одоо хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй хуулиудын хүрээнд Монгол улсад усны 4 төрлийн үнэ (төлбөр) байдаг.
Нэг. Усны нөөц ашигласаны төлбөр
Усны тухай хуульд заасны дагуу усны нөөц ашигласаны төлбөрийг "ашиг олох зорилгоор усыг ашиглаж буй" ААН, иргэн буюу ус ашиглагчийн ашигласан усны хэмжээгээр төлөх төлбөр. Нөгөө уул уурхайн компаниуд, усыг ихээр ашигладаг газруудын төлөх ёстой төлбөр. Ашиглагч нь төлөх гэсэн дэлхий нийтээр хэрэглэдэг зарчим. Төлбөрийн хэмжээ Байгалийн нөөц ашигласаны төлбөрийн тухай хуульд зааснаар "Усны экологи эдийн засгийн үнэлгээ"- ний (цаашид УЭЭЗҮ гэх) тодорхой хувь нь байдаг. Тухайлбал уул уурхайн үйлдвэрлэлийн зориулалтаар гадаргын ус ашиглаж байгаа бол УЭЭЗҮ-ний 10-40 хувь, харин газрын доорх ус ашиглаж байгаа бол 20-60 хувь байхаар дээд доод хязгаарыг хуулиар заасан. Харамсалтай нь ЗГ-аас энэ төлбөрийн хэмжээг доод хязгаараар буюу гадаргын ус 10 хувь, газрын доорх ус 20 хувь байхаар тогтоосон. Харин УЭЭЗҮ-г Засгийн Газраас тогтоодог ба 29 сав газар өөр өөр үнэлгээтэй байдаг. Жишээ нь Туул голын Сав газарт гадаргын ус шоо метр нь 2651 төгрөг, газрын доорх ус шоо метр нь 9440 төгрөг байна. Харьцуулах зорилгоор үзвэл: Сэлэнгэ мөрний сав газарт гадаргын ус 1050 төгрөг, газрын доорх ус 4071 төгрөг байна. Галба-Өөш Долоодын говийн сав газарт гадаргын ус 1420 төгрөг, газрын доорх ус 3996 төгрөг байна. Тухайн компанийн усны нөөц ашигласаны төлбөрийг тогтоохын тулд ЗГ-ын тогтоолын дагуу үйл ажиллагаа явуулж буй сав газрын УЭЭЗҮ-ний ЗГ-аас тогтоосон хувиар, гэхдээ мөн ЗГ-ын тогтоолоор тогтоосон итгэлцүүрийг ашигладаг. (Жишээ нь Туул гол дээр энэ итгэлцүүр уул уурхай дээр 0,6) Нийлүүлээд үзвэл Туул гол дээр уул уурхайн үйлдвэрлэл эрхэлж буй компани газрын доорх ус ашиглаж байвал
ашигласан усны хэмжээ × 814 төгрөг (УЭЭЗҮ-ний 20%) × 0,2 итгэлцүүр= төлөх төлбөр гэж гарч ирэх жишээтэй.
Усны нөөц ашигласаны төлбөрийн хэмжээ сав газраас буюу байрлаж буй газраас, мөн энэ итгэлцүүр, мэдээж ашигласан усны хэмжээнээс шалтгаалан өөр өөр гарна. Мөн УЦС, усан замын тээвэр, аялал зугаалга, аялал жуулчлал зэрэг зорилгоор ус, усан орчин ашигласан тохиолдолд борлуулалтын орлогын дүнгийн тодорхой хувиар (1-20 хувь) төлбөр төлөхөөр заасан нь бий.
Ус ашигласаны төлбөртэй холбоотойгоор хувь хүний хувьд итгэлцүүрийг хүчингүй болгож шууд УЭЭЗҮ-ний хувиар тооцох, мөн УЭЭЗҮ-ний дээд хязгаараар тооцох саналтай явдаг хүн билээ би. Ингэснээр ус ашиглагч нарын төлөх төлбөрийн хэмжээ 2-3 дахин нэмэгдэж, энэ зардлыг хэмнэхийн тулд усыг дахин ашиглах, хэмнэх технологи боловсруулах болно.
Сонирхуулж хэлэхэд Галба-Өөш, Долоодын говийн сав газар байрлах Оюу-Толгой төсөл ашигт малтмал олборлох баяжуулах зорилгоор ашигласан усандаа шоо метр тутамд 960 орчим төгрөг төлдөг гэсэн бүрэн бус мэдээ байдаг. (Оюу толгой гүйцэтгэлээр секундэнд 500 орчим литр ус хэрэглэдэг, гүний хоолойн нөөц 900литр/секунд)
Төв шугамнаас ус авч ашиглаж буй компаниудын усны нөөц ашигласаны төлбөрийг усаар хангагч компани төлбөр төлөгчөөс авч дамжуулан төсөвт төлөх үүрэгтэй. Жилд дунджаар ус ашигласаны төлбөр 45 орчим тэрбум төгрөгийн орлого орж байгаа.
Хоёр. Ус бохирдуулсны төлбөр
Усыг ашиглаад хаягдал усаа байгальд нийлүүлж буй ус ашиглагч нь ус бохирдуулсны төлбөр төлөх үүрэгтэй. Байгальд хаясан ус нь "Байгальд нийлүүлэх хаягдал усны стандарт"- ын хүрээнд байвал ус бохирдуулсны төлбөр, хэрвээ хэтэрвэл ус бохирдуулсаны төлбөр дээр нэмээд нөхөн төлбөр төлнө. Хэрвээ байгальд хохирол учруулсан бол хохирлыг мөн нөхөн төлөх үүрэгтэй. Төвийн шугамаар их хэмжээний бохир ус нийлүүлдэг коипаниас бохир усыг татан зайлуулдаг компани ус бохирдуулсны төлбөрийг авах үүрэгтэй. Ус бохирдуулсанй төлбөрийг тогтооход лабораторийн шинжилгээний дүгнэлт хамгийн чухал юм. Манайд энэ төрлийн төлбөр хийгдэж эхлээд байгаа ч бүрэн үр дүнгээ өгч эхлээгүй байна. Бохирдуулагч нь төлөх зарчмын дагуу ус бохирдуулсны төлбөр асар өндөр байж, тэр их төлбөрийг төлөхгүйн тулд төлбөр төлөгч нь өөрөө цэвэршүүлдэг, дахин ашигладаг технологи нэвтрүүлэх зорилготой.
Гурав. Ус хомсдуулсаны төлбөр
Усны тухай хуульд заасан ёсоор иргэн, ААН, байгууллага нь хот суурин газарт эзэмшиж ашиглаж байгаа барилга, цардсан талбайн хэмжээгээр ус хомсдуулсны төлбөр төлөхөөр заасан байгаа. (Усны тухай хууль 25.5) Энэ төлбөрийг яаралтай хэрэгжүүлж эхлэх шаардлагатай байгаа. Одоогийн байдлаар ус хомсдуулсаны төлбөрийн орлого гэж байхгүй.
Дөрөв. Усны үйлчилгээний төлбөр
Энэ төлбөрийг дангаар нь усны төлбөр гэж ойлгоод байдаг. Энэ нь усны үнэ огт биш бөгөөд харин зөвхөн усыг Танд хүргэж өгч, бохир усыг ариутгах татуургаар татан зайлуулсан үйлчилгээний төлбөр юм. Харин ус нь өөрөө унд ахуйн зорилгоор хэрэглэж буй хүмүүст ҮНЭГҮЙ. Энэ төлбөрийг "Хот суурины усан хангамж, ариутгах татуургын үйлчилгээний зохицуулах зөвлөл" хот суурин газар бүрээр өөр өөр хэмжээтэй байхаар тогтоодог. Гэхдээ дээр дурдсаны дагуу хангагч байгууллага дээрх 3 төлбөрийг төлбөр төлөгчөөс авч дамжуулан төсөвт төлөх үүргээ огт биелүүлэхгүй байгаагаас шалтгаалан төвийн шугамд холбогдсон арьс ширний үйлдвэр, машин угаалгын газрууд, бүх төрлийн зочид буудлууд, ус ундаа, спиртийн үйлдвэрүүд усны нөөц ашигласаны болон ус бохирдуулсаны төлбөр төлөхгүйгээр их хэмжээний усыг ашигласаар байна. Бүрэн бус тооцооллоор УБ хотод зөвхөн ард иргэд (1,4 сая хүн), зөвхөн цэвэр усны үйлчилгээний төлбөрт жилд 180 тэрбум, сард 15 тэрбум, хоногт 500 сая төгрөг төлж байна. Энэ тооцоололд бохир ус, халуун усны төлбөрийг огт оруулаагүй болно. Мөн орон сууцанд амьдардаг өрх бүр ус ашигласан эсэхээс үл хамааран сар бүр 3000 төгрөгний суурь хураамж төлж байна. (Энэ нь ойролцоогоор 200000 өрх гэж тооцвол сар бүр 600 сая төгрөг болно)
Энэ 4 төрлийн Усны төлбөр нь усыг ариг гамтай, хэмнэлттэй зарцуулах, усыг дахин ашиглах, усны нийт хэрэглээг багасгахад чиглэсэн эдийн засгийн хөшүүрэг болох ёстой ч зарим тохиолдолд (тухайлбал хангагч байгууллагуудын хувьд) эсрэгээрээ усыг улам л их ашиглуулах сонирхолтой байгаа нь нууц биш, бас дээр нь харамсалтай байгаа юм. Иргэд нь, хүүхдүүд нь усаа хэмнээд байдаг, гэтэл ус хангагч байгууллага нь усыг ихээр ашиглагч нарт (жишээ нь машин угаалгын газар) хямдхан ус нийлүүлж, иргэддээ болохоор усны үнийг нэмдэг тогтолцоотой байгаа нь харамсалтай.
Хүн бүр усны тухай бодож, усны төлөө бүүр тодруулбал ирээдүйнхээ төлөө нэг ч гэсэн алхам хийгээсэй гэсэндээ Дэлхийн усны өдөрт зориулан нийтлэв. (эх сурвалж:Усны тухай хууль, ус бохирдуулсны тухай хууль, байгалийн нөөц ашигласан төлбөрийн тухай хууль, ЗГ-ын 2011 оны 302, 2013 оны 327 тоот тогтоолууд)
(Санал бодлоо илэрхийлж, цааш нь гүүрлэн дамжуулж, усны тухай 1 мөч ч гэсэн бодож сэтгэлээ чилээнэ гэдэгт итгэлтэй байна.)
Усны төлөөх иргэдийн нэгдэл ТББ-ын тэргүүн З.Батбаяр
