Жил бүрийн 12 сарын 23-ны өдөр бол үндэсний ураг төрлийн өдөр. Ураг төрлийн өдрөөр хүмүүс гэр бүлийнхээ өв уламжлал, түүх, удам угсаагаа судлан, дурсан санах боломж олгох зорилготой. Жилийн 12 сар баяр ихтэй сар байдаг учраас удам угсаа, гарал үүслээ судлах, удмын мэдээллээ цуглуулахад хамгийн тохиромжтой үе юм. Хэн анх санаачилан, яг хэдэн оноос тэмдэглэж эхэлсэн нь тодорхойгүй ч гэсэн тэмдэглээд 40-өөд жилийг үджээ. Аливаа гэр бүл, хамаатнуудын дунд нэг түүхч хүн заавал байдаг, тэр хүн удмын түүхийг баяртайгаар бусадтай хуваалцаж, түүхэн чухал үйл явдлыг хэлж таниулах болно. Дэлхий даяарчлагдах тусам хүмүүсийн амьдралын хэв маяг өөрчлөгдөн олон үндэстний соёлыг өөртөө шингээж байна. Гэсэн ч өнгөрсөн үеэ мэдэж, угсаа гарвалаа судалж, өвөг дээдэс хаанаас ирсэн, тэдний амьдралын тэмцэл, амжилтыг судалж мэдэх нь сонирхолтой. Таны өвөг дээдэс, элэнц, хуланц, өвөө эмээгийн гаргасан шийдвэр л таны өнөөдрийг бий болгосон. Хэрэв тэд өөр замаар явсан бол та өнөөдөр байгаа ч уу, үгүй ч үү. Тэгэхээр жилийн нэг өдрийг удам судраа мэдэхэд зориулаарай.
Монголчуудын дунд бичиг үсэг үүсэн бий болсон тэр цаг үеэс ургийн бичиг үйлдэн хөтлөх уламжлал дэлгэрчээ. Монголчуудын удам судар эцгийн талыг барьж ирсэн уламжлалтай байж, эцгийн талын өөрөөс дээш 7, 9, 13, 15 үеэ тоолж мэддэг байсан тухай түүх, угсаатны сурвалжуудад тэмдэглэгдсэн байдаг ч өнөө цагт ихэвчлэн 3 үеэс дээш удмаа мэддэг хүн ховор болсон гэхэд буруудахгүй. Удмын бичиг буюу гэрийн үеийн бичмэл ёс нь XIII зуунаас XYII зууны сүүл үе хүртэл тогтвортой уламжлан ирсэн ч Манжийн эрхшээлийн үед суларсан. Гэхдээ бүр тасарсан уламжлал биш, айл өрх бүр ургийн бичиг хөтлөхөө больсонтой холбоотой.
Монголчууд "Ураг урагтаа хүндтэй, ургаа мод газартаа хүндтэй"-н учир хусавч үл арилах ясан төрөл, шахавч үл ширгэх цусан төрлөө мэдэхийг үр хүүхдэдээ хичээнгүйлэн захидаг нь үр удмаа эрүүл ариун байлгахаас гадна төрөл садан ахан дүүсээ сайн мэдэж хүндэтгэн, дотносох, бие биенээ тэтгэн тусалж байх амьдралын хэрэгцээтэй холбоотой. Ардын заншлаар хүний ураг нь ясан төрөл, цусан төрөл, махан төрөл гэж ялгагддаг бөгөөд эцгийн талыг “ясан”, эхийн талыг “цусан”, үр хүүхдээ “махан” төрөлд хамааруулдаг. “Ясан” төрлийн гол зангилгаа нь эцэг, “цусан” төрлийнх эх юм. Ясан төрлийн хажуу шугам авга, цусан төрлийнх нагац болно. Эцгийн гэрээс өрх тусгаарлан гарсан айл бүр өрхийн удам судрын бичиг хөтөлдөг заншилтай.
“Ах дүүгийн холбоотой, алаг бөөрийн сүлбээтэй”, “алаг махны тасархай, алтан ясны хэлтэрхий”, “халуун махны тасархай, хавтгай ясны хэлтэрхий” гэж ураг удам, овог төрлөө хэзээнээс нааш мэдэж, хэлэлцсээр ирсэн. Монгол улсын хүн ам 20-иод ястан болохын дээр 2000 гаруй овог ясны нэр тэмдэглэгдсэн байдаг.
Өөрөөс дээш 8 үе
1. Өндөр өвөг
2. Холбоо өвөг
3. Хулан өвөг
4. Элэн өвөг
5. Хуланц өвөг
6. Элэнц өвөг
7. Өвөг эцэг
8. Эцэг
9. Би
Өөрөөс доош 8 үе
1. Хүү охин
2. Ач зээ
3. Ачанцар зээнцэр
4. Жич
5. Гуч
6. Дөч
7. Тач
8.Жилигч
9.Талигч болно.
Өнөөдрийг та өөрийн төрөл садны талаар сонирхолтой баримт олж мэдэхэд, үр хүүхэд, гэр бүлийн бусад гишүүдтэйгээ уулзан түүхээ сонсож, өвөг дээдсээс уламжилж ирсэн гэр бүлийн жороор хийсэн хоолоо идэн, халуун дулаан өдрийг өнгөрүүлээрэй гэж хүсье.
