Яг одоо Монгол улсын хамгийн чухал, том голууд болох Орхон, Хэрлэн, Туул ихээхэн үертэй байна. Эдгээр голын жишээн дээр тоо баримтаар үерийн усыг усан сан байгуулах замаар хуримтлуулж чадвал ямар үр дүнд хүрэхийг тайлбарлах гэж хичээлээ.
1. Туул гол. 700 км урсдаг Туул голын олон жилийн дундаж урсац 26 м³/секунд байдаг. Энгийн үгээр хэлбэл (1секунд) гэж хэлэх хооронд л 26000 литр ус буюу 5 ширхэг усны машин (цистерн) дүүрэн ус Туул голоор урсаж өнгөрдөг гэсэн үг. Яг одоо Туул голын ус жирийн үеийнхээс 3-4 дахин их байна. Би тооцоогоо энгийн болгох үүднээс Туулын ус жирийн үеийнхээс 2 дахин их буюу 50м³/с байгаа гэж авч үзье. Тэгвэл энэ нь минутанд 3000м³, цагт 180,000м³, хоногт 4,320,000 м³ ус гэсэн үг. Улаанбаатар хот хоногт (УСУГ-аас нийлүүлдэг) 150,000-160,000 орчим м³ ус хэрэглэдэг. Тэгэхээр үерийн үеэр УБ-ын нэг хоногт хэрэглэх хэмжээний ус ердөө ганцхан цагийн дотор л урсаад явдаг гэсэн үг.
Хэрвээ үер 7 хоног үргэлжилнэ гэж бодвол 30,2 сая м³ ус урсаж өнгөрнө гэсэн үг. Хэрвээ ус хуримтлуулах усан сан барьж Туул голын дундаж урсацаас дээш гарсан урсацыг хуримтлуулдаг болбол энэ үерийн 7-хон хоногт 15,1 сая м³ ус буюу УБ хотын 100 хоногийн усны хэрэглээг хуримтлуулан авч үлдэх байжээ. Усан сан ийм л ашигтай. Усан сан байхгүй учраас энэ их ус Орхон голоор дамжин Сэлэнгэ мөрөнд орж, цаашлаад Байгал далайд цутгана. Бидэнд зөвхөн үерийн гамшиг л үлдэнэ. Туул гол жилд дунджаар 1 сар орчим хугацаанд үерлэдэг гэж бодвол зуны болон намрын саруудад Улаанбаатар хотын бүтэн жилийн усны хэрэглээг хангаж чадахуйц их ус хуримтлуулах нь ээ.
Хуримтлуулсан усаараа эхний ээлжинд Туул голын урсац багадах үед голоо тэжээж, УБ хотын ундны уснаас бусад бүх усны хэрэглээг хангаж, бүх хуримтлуулсан усны дөнгөж 5 хувийг говь руу ч юмуу, өөр тийшээ ус хэрэгцээтэй газар шилжүүлэх боломжтой болно. Мэдээж усан сангийн уснаас ойролцоогоор 15 орчим хувь ууршина. Гэхдээ энэ нь усны алдагдал гэхээс илүү агаарын чийгшлийг нэмэгдүүлж, байгалийн усны эргэлтийг хурдасгаж, Улаанбаатарын агаарын бохирдлыг тодорхой хувиар бууруулна. Усан сан ийм л ашигтай юм шүү дээ. Эндээс үзэхэд УБ хотынхоо ойрхон Гачууртын хар усан тохойд усан сан барих хувилбар хамгийн зөв юм.
2.Хэрлэн гол. 1200 гаруй км урсдаг Хэрлэн голын дундаж гүн 0,8-1,5 метр байдаг. Гэтэл яг одоо зарим газраа 237 см буюу 2,37 метр болон усны түвшин дээшлээд байна. Хэрлэн голын олон жилийн дундаж урсац 56м³/с байдаг. Одоо багаар бодоход 100м³/с байгаа байх аа. Дээр нь Хэрлэн голын усны тэжээлийн бараг 80 хувь хур тунадас байдаг учраас хур бороо ихтэй жил ахиу устай, хур тунадас бага бол уосац маш бага байдаг. Хэрвээ бид Хэрлэн гол дээрээ ус хуримтлуулах усан сан барьчихвал бороо ихтэй үед усаа цуглуулаад бага үед нь Хэрлэнгээ тэжээх, Хэрлэн голын урсацыг тогтмол барих боломжтой болно. Тооцоолж үзвэл яг одоо Хэрлэн голоор минутад 6000м³, цагт 360,000м³, хоногт 8,6 сая м³ ус урсаж байна.
Энэ их усны зөвхөн талыг нь хуримтлуулахад л дээрх Туул голын тооцооллоос 2 дахин их ус хуримтлуулах нь. Хэрвээ энэ их усыг Тоонот орчим усан сан барих замаар хуримтлуулж чадвал 1-рт Хэрлэн гол үүрд аврагдана, үерийн аюулыг мартана. 2-рт Хэрлэнгийн урсац байнга тогтмол болно. 3-рт их ус хуримтлуулаад ирэхээр усныхаа 10 хүртэл хувийг говь руу илгээж эцсийн хэрэглэгч болох уул уурхайнханд өндөр үнээр нийлүүлэх боломжтой болно. Ингэснээр уул уурхайнхан гол ус ширгээх шаардлагагүй болж, мөнгөө төлөөд л усаа авна, бид Хэрлэн голынхоо усаар ашиг олж эхэлнэ. 4-рт Хэрлэн голыг дагасан Өндөрхангай, Чойбалсан хотуудад үйлдвэрлэл хөгжүүлэх, хотын хүн амыг нэмэгдүүлэх бодит боломж бий болно. Хэрвээ ус хуримтлуулах усан сан барихгүй бол энэ их ус урссаар Хөлөн нуурт (Далай нуур) цутгана. Харамсалтай нь, Монголын Хөлөн нуур одоогийн газрын зураг дээр хилийн цаана байгаа…
3.Орхон гол. 1100 км урсдаг Орхон түшээ мөрөн маань дунджаар 3,5 метр гүнтэй байсан бол одоо энэ хэмжээнд хүрэхээргүй болсон, олон жилийн дундаж урсац нь 66м³/с байдаг. Гэхдээ их урсацынхаа үед 190м³/с хүрдэг учраас Орхон гол дээр усан сан усны цогцолбор барих нь тун тохиромжтой. Дээр дурдсаны дагуу усан сан барихад үергүй үед ч (7 сард) жилийн бусад үеийнхээсээ их устай байдаг Орхон голын усыг хуримтлуулах бүрэн боломжтой юм. Яг одоо үертэй байгаа Орхон голын урсац магадгүй 200-300м³/с хүрч байгаа байх. Тэгэхээр (Та бүхэн маань дээр тооцслны дагуу минут цагаар тооцоод үзээрэй) Орхон гол дээр усан сан барьсан тохиолдолд Туул, Хэрлэн голуудаас ч богино хугацаанд усан сан маань дүүрэх боломтой юм.
Орхон гол дээр усан сан барьж байж л бид 100,000 болон түүнээс дээш хүн амтай хот барих боломж бий болно. Эртний нийслэл Хархорин хотоо сэргээн байгуулж 500,000 ба түүнээс дээш хүн амтай байна гэж тооцвол түүндээ таарсан усан барьж усаа, усны нөөцөө хуримтлуулж байж л хот барих ажлаа эхлэж болно. Үгүй бол ямар ч үр ашиггүй зардал болж, хот маань хөгжиж томорч чадахгүй, харин эсрэгээрээ Орхон голоо ширгээх аюул тулгарна шүү. Орхон гол дээр Туул голынхоос том Хэрлэн голынхтой ойролцоо томтой усан сан бариад 3 тэрбум орчим м³ ус хуримтлуулж чадвал ч ямар ч том сайхан хотыг байгуулж, Туул, Хэрлэнгийн усан сантайгаа хамтран Монголын сайхан говь нутгаа усаар бүрэн хангах боломжтой болно, үүнээс өмнө Орхон голоо аварна, үерийн аюулаас сэргийлнэ, Сэлэнгэ мөрнөө усаар тэтгэнэ гээд ашиг тусыг хэлээд барахгүй дээ. Орхон гол дээр барих усан сангаас секундэд 30м³ орчим усыг хуримтлуулаад байхад л Туул гол дээр ярьсантай адил тооцоо гарна. Та бүхэн өөрсдөө тооцоод үзээрэй.
Дүгнэлт: Зөвхөн энэ тойм төдий тооцооллоос л усан сан гээч ус хуримтлуулах усны нөөцийн цогцолбор ямар амин чухал хэрэгцээтэй болохыг харж байгаа байх аа гэж найдна. Монгол Улс улс хэвээрээ үлдэхийн тулд, ард иргэдээ усаар хангахын тулд, гол мөрнүүдээ аврахын тулд, үерт автахгүй байхын тулд, эдийн засаг нийгмээ хөгжүүлэхийн тулд УСАН САН барьж байгуулах нь юу юунаас чухал байна. Магадгүй бусад бүх зүйлсийг хойш нь тавиад энэ ажлыг хийх хэмжээнд иртэл тулгамдаад байна. Энэ 2023 оны үер бидэнд аюулын харанга дэлдлээ. Одоо голууд нэг бол үерлээд, нэг бол хатаад байхаар болчихлоо. Тун удахгүй хоцрох шинжтэй. Хоцорсон хойно нь хэчнээн амаа бариад, харамсаад, алт амлаад ч ус гарч ирэхгүй, усыг бид үйлдвэрлэж чадахгүй.
Усан сан барихгүй бол яах вэ гэж үү? Жил болгон үерт автаад л, үерийн дараа ган болоод, л үер болоход байсан их ус (хамгийн үнэт эрдэнэ) хил даван урсаад л, хотуудын хөгжил зогсоод л, гол мөрөн ширгээд л, уул уурхай тэргүүтэй эдийн засгийг тэжээх үйлдвэрлэл нь ашгаас илүү аймшиг авчраад л ийм л ирээдүйг бид үр хүүхдүүддээ үлдээнэ. Ийм болохоор усан сан барих, усны нөөцийн хуримтлал бий болгох ажил бүхнээс чухал болоод байна. Усан сан барих шийдвэрийг хэн нэгэн биш харин ард түмэн гаргадаг учраас энэ бүхнийг бичлээ. Устай ирээдүйн төлөө усаа хуримтлуулъя, монголчууд аа.
“Усны төлөө иргэдийн нэгдэл” ТББ-ын тэргүүн З.БАТБАЯР
