Эх оронд, энэ улсад ариун юм гэж байхгүй. Байсан юм, уг нь. Ардчилал гэж өнгөрүүлсэн гуч гаруйхан жилийн хугацаанд ариун гэх бүхэн дээгүүрээ алхаад, аль хэдийн давж орхисон. Нөгөөх дорнын эрхмсэг оршхуй. Ичиж эмээх, давж болохгүй хэмжээ, хэлж болохгүй үг, халдаж болохгүй хүндэтгэл гэдэг үнэлэмж. Үнэ цэн монголчуудын дунд өнөөдөр бөртийх бөөсний төдий ч үзэгдэхээ байсан.
Хүн бүр, бүх хүн бүрд шүү дээ. Ална гэхэд айхаа байж алаа дэлгэхээс ч ичхээ байж орхисон аймшигтай эрээ цээргүй цаг үе дэг ээ. Доромжлохгүй юм гэж монголчуудад алга. Эх түүхээ, үгээгүй дорой, эсвэл тэмбүү, тахалтай. Тэнэг бүдүүлэг байсан. Эх орноо! Ядуу гуйлгачин, мөхнө сөнөнө. Эцэг эхээ! Хөгшин төгцөг, зөнөг тэнэг. Үр хүүхдээ! Гичий нохой, пяз. Хань ижлээ! Янхан банзал гээд л тоочин ангилж толгой дараалан доромжон хараана. Бурхан шүтээн! Төр, засаг бол бүүр ч дүүрсэн хэрэг.
Хаа холын дайны сургаар талцан хэрэлдэж, улаан хөхөөрөө талцаж, улс төр, нийгмийн хальт мөлт харанхуй баримжаатай байж оролцохгүй юм байхгүй. Хамхран эвдрэх, эрх чөлөөндөө хөлчүүрсэн эмзэг үндэстэн болжээ! Энэ тэгээд эрх чөлөө чинь үү! Энэ тэгээд барууны соёл, өрнө зүгийн хүний эрх гээч нь үү. Нийтийн сүлжээ, хэвлэл мэдээлэл, талбайн жагсаал, гудамж талбай, нийтийн тээвэр, хөлсний такси байж болох орчин бүрээс энэ бүхэн нэвт ханхлах нь гутамшигтай. Бид хэдийнээ тариачин хужаа, тахиачин ивануудынхаа зуун жилийн өмнөхөөс ч оюун ухамсар, хүн чанараар дор орчихсон. Тийм биз. Яагаад гэж бодож байвал үргэлжлүүлээд залхууралгүй унш. Залхуу залхагт чинь зориулаад аль болох товч бичихийг хичээлээ.
ХАРААГДСАН БҮТЭН ҮЕ
Хараагдсан бүтэн үеийнхэн. Хэнд гээч эцэг эхдээ! Эргэн тойрны элэг нэгт монголчууддаа! Эргээд бас тэд рүүгээ хараал өргөж суугаа бас хараагчид бас л бид. Мөн л Эцэг эх, үе тэнгийнхэн, үр хүүхэд, төр засаг, эх орон руугаа үг үйлдлийн муухайгаар харааж суугаа хараалчид нь бид өөрсдөө. Бидэнд хош гэм! гээд цээрлэх, нүгэл алдас гээд зогсох хууччуулын нүнжиг хэм хэмжээ байхгүй. Энэ ч арай хэтэрнэ гээд эргэлзэж зогсох ухамсар бүүр ч байхгүй. Шүлс цэр, нус нулимсаа хэн рүү ч цацаж чаддаг эрээгүй мунхаг. Эргэлзэх юмгүй зэрлэгшилтэй эрэмдэг ухамсартай энэ цагийн монголчууд! Үг хүчтэй биелнэ гэдэг. Бид тэгвэл өөрснийхөө хувь заяаны хөгжмийг хараалаар хэдийнээ захиалж орхисон. Одоо бүр үр хүүхдийнхээ ирээдүйн замд ч эрээ цээргүй хараал дэвсэж яваа тэнэг үндэстэн.
Биднийг бид л ийм ухамсаргүй тэнэг, ичих мэдрэмжгүй мунхаг, мунаг болгож орхисон энэ нийгэмдээ хараал дээрээ л халтирч унан амьдарсаар дуусахаас яах вэ? Хэн ямар хөгжим захиална тийм аялгуундаа бүжиж амьдардаг гэсэн биз. Тийм бол хараалаар захиалагдсан зэрлэг мунхаг аялгуунд хараал, аллага, хүчирхийлэл, хар тамхи, хулгай луйврын бүжгээ бүжсээр л дуусна. Энд бурхны сургаал эсвэл амьдралын зүй тогтнол, зөн билэг, өөдрөг совин энэ тэр ярих нь илүүц. Бас өвөг дээдсийн цээр, уламжлалт хүн ухаан, хэм хэмжээ, ёс зүй ярих бүүр ч илүүц учир нь ойлгох хүн өдрийн од шиг болчихсон. Бидний сэтгэлгээ хандлага ийм л болж орхисон гунигт харанхуй орчинд амьдарч байна. Хэн түрүүлж лаа асаан гэрэлтүүлэх вэ гэж биш. Хэний асаасан лааг шүлсдэн доромжилж унтраах вэ гэсэн тэнэглэлийн өрсөлдөөн өнөөдөр өрнөж байна. Ийм л гэрэлтүүлэх лаагаа өрсөлдөн шүлсдэх аугаа ихийн солиорол, мунхаглалын уралдаан дунд үүнийг бичиж байгаа учраас би үүнийг дэндүү сайн мэдэж байгаа хэрэг. Энэ бүхэн хэдийнээс эхлэв гэж үү? Уншаад бай өөрснийгөө өчүүхэн ч гэсэн энэ бичвэрээс олж харна, бид.
ЦЭЭР ХЭДҮЙНЭЭС АРИЛЖ МОНГОЛЧУУД ЦАГААНДАА ГАРАВ
Халуун хөнжил сонин гарч хөх дэлэн шүтэж эхэлсэн. Нүгэл Буян сониноор жигшүүрт хэрэг, аллага хүчирхийллийг үйлдэл бүхнээр нь сурталчилж. Орц подвалын тоогоор адгууснаас ч дор авирлах хормойн явдалтай дүрс бичлэг түгж. Эрээ цээргүй аллага, цус нөж, өс хонзон сурталдах барууны соёл түгж эхэлсэн цагаас эхтэй! Цогт тайж кинонд Арслан тайжийн толгой бөмбөрөхөд уулга алддаг. Цогзолмаа гуайг цээж нүцгэлэхэд ичдэг ард түмэн. Барууны бохир соёлын нөлөөгөөр эхээ алж, төрсөн охиноо гишгэж, нэгнээ мөчилж эхэлсэн түүхтэй. Үнэн биз!!!
Үүний нөлөөгөөр өвгөдөө зодож, ахсаа алж, эмсээ хүчирхийлж, үрсээ доромжилж эхэлсэн. Бурхдаа худалдаж, төр засгаа хараан зүхэж. Түдэв, Намдаг, Нацагдорж, Явуухулан, Лхагвасүрэнгийн номоор гал асааж, бөгсөө арчиж. Дэлхийн болон Монголын сонгодог зохиол, түүх намтар хөдөө хотгүй хог болсон цагаас эхтэй. Уншдаггүй, боловсордоггүй, ухаж боддоггүй хүн сүргийн бөөгнөрөл үүссэн. Тэд тэнэг болохоор юу ч гэсэн итгэнэ. Суурь мэдлэггүй учраас хаашаа ч савлана. Өнөөдөр нэг зүйлийг тултал үзэн ядна. Маргааш тэр зүйлээ тэнгэрт тултал дагаж савна. Яг л сургуультай ноход. Амьтадын фермийн хуулиар. Одоо ийм тэнэгүүд нь сошиал орон зайд эрээ цээргүй хуцалдаж. Эх захгүй онолдож сүргээрээ улин боргож байна шүү дээ. Ер нь хэрээ мэдэж багцаагаа гадарлах хэм хэмжээ. Ичиж зовно, эрээлхэж цээрлэх мэдрэмжийн булчирхай хүнд л байдаг юм гэсэн. Мөн биз!!! За залхаж байгаа биз тануус, залгаад уншихаас...
Нийтлэлч О.ТҮВШИНДЭМБЭРЭЛ
