Үндсэн хуулийг өөрчлөх санаачилга урьдын л адил эсэргүүцэлтэй нүүр тулж байна. Ийм яриа гарах бүрд эсэргүүцэл ёс юм шиг босож ирдэг. Энэ нь ч эрүүл үзэгдэл, Үндсэн хуулийг жам ёсны хамгаалалт юм. Юуг, яаж, хэзээ өөрчлөх нь хамгийн чухал. Түүнээс сонгогчид ууртай байна, дахиад сонгохгүй байж магадгүй гэсэн айдсаар асуудалд хандах нь хэт хулчгар, бас хувиа бодсон хорлонтой үйлдэл. Улстөрчид улс орныхоо төлөө эр зориг гаргаж, манлайлж чадахгүй юм бол энэ салбараас явсан нь хэн хэндээ өлзийтэй байдаг. Ингэж хулчийж, нэг сонгуулиас нөгөөгийн хооронд үлгэн салган явсаар Монгол Улс өнгөрсөн 30 жилд яст мэлхийн хурдаар урагшилсан.
УИХ, орон нутаг, Ерөнхийлөгчийн гэсэн 3 сонгууль хийгээд л сонгогчдын ч, улс, орон нутгийн төсвийн ч тамир тасардаг. Яагаад гэвэл энэ 3 сонгуулиар цадигаа алдсан амлалт өгч төсвөө халамжийн ангал руу чирдэг. Тэгээд улстөржилтгүй яг ажил хийх хугацаа нь 1-2-хон жил. Ийм байхад улс орон яаж хөгжих вэ дээ. Нэг популизмаас нөгөө рүү үсэрч, машинаар бол замаа онохгүй гуйвж дайвж явсаар байтал дахиад л сонгуультайгаа нүүр тулдаг. Нэг л мэдэхэд 30 жил улиран одож, монголчууд аман дээрээ том яриатай боловч ачир дээрээ эдийн засаг, шатахуун, хүнс, ачаа тээвэр гээд бүх зүйлээрээ хоёр хөршөөсөө хэт хамааралтай улс хэвээр үлджээ.
Үе Үеийн Ерөнхийлөгч нар Ерөнхий сайд нартайгаа таарамж муутай. Бүх ард түмнээс сонгогдсон гэх том артай учраас УИХ-ыг ч, Засгийн газрыг ч улс төрийн зорилгоор бужигнуулж, санасандаа хүрэхгүй бол сар жилээр гацааж хорлодог богино зайн улс төр өнгөрсөн 30 жилд нэвт ноёлсон. Хэрэв одоо яригдаж байгаа Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг хийвэл Ерөнхийлөгчийг УИХ дотроос сонгодог болно. Парламентын засаглалыг тунхагласан бүх улсад ийм жишиг байдаг. Орон даяар өрнөдөг нэг сонгуулийг ачааг олон нийтийн нуруун дээрээс авч хаяна. Хөдөөд улстөржилт багасна, мөрөөрөө амьдрах боломж нээгдэнэ.
УИХ-ын 76 гишүүний тоог нэмье гэдэг дээр нэлээн эсэргүүцэл асаж байна. УИХ-ын 39-хэн гишүүнийг халаасандаа оруулахад наанадаж Засгийн газар, цаашлаад Монгол Улсын төрийн бүх эрх мэдлийг гартаа атгачихаж байгаа юм. Хэвлэлүүд, олон нийтийн дунд хэлц болтлоо цээжлэгдсэн МАНАН бүлэглэл төр, засгийг хурууны үзүүрээр хөдөлгөх гэж л үүссэн. Мөнгөтэй компанийн хүсэл УИХ-д орж ирээд төрийн хууль болоод хэлбэржиж байгааг бид бишгүй л харлаа. Тиймээс ийм эмзэг, давжаа парламентыг дархлаатай болгоё гэвэл гишүүдийн тоог нэмэх л гарц бий. Үндсэн хуулийн хамгийн чухал бөгөөд зориг гаргаж хийх өөрчлөлт бол энэ мөн.
Сонгуулийн холимог тогтолцоо руу орох санаачилгыг УИХ-д үнэмлэхүй олонх, эрх баригч МАН-ын дарга Л.Оюун-Эрдэнэ гаргаж байгаа нь улс төрийн талаасаа бол хожоо багатай нүүдэл. 2024 оны сонгуульд намаа ялуулъя гэвэл одоогийн мажоритар тогтолцоог хамгаалаад сууж байхад МАН дахиад олонх болох магадлалтай. Гэвч сонгогчдын санал хамгийн ихээр үнэгүйдэж гээгддэг, мөнгө, болоод жалга довны хүчин зүйл өндөртэй энэ тогтолцооноос салахгүй бол монголчууд ирэх 30 жилд хөгжлийн хувьд дахиад л мөлхөөгөөрөө үлдэнэ. Яг л өнгөрсөн 30 жил шиг.
Үндсэн хуульд дээр дурдсан өөрчлөлтүүдийг улс төрийн эр зориг гаргаад хийж чадвал ирэх 30 жилд Монгол Улсын хөгжил ямархуу байх өнгө харагдана. Улс төрдөө барьцаалагдсан, улстөрчдийн хувийн өс хонзонд хордсон, халамж популизм хоёртоо живсэн улс хэвээр үлдэх үү, тогтолцоогоо шинэчлээд хөгжлийн хурдаа нэмэх үү гэдэг сонголтын өмнө бид байна. Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг гишүүдийн тоо нэмэх гэж байна гэж өнгөц хараад ирэх 30 жилийн хөгжлийн боломжоо алдвал үүн шиг том гарз үгүй.
Б.ТҮВШИНТӨГС
